Testowanie produktów kosmetycznych

Testowanie kosmetyków na zwierzętach jest całkowicie zakazane w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Zakaz ten był wprowadzany etapami:

od 11 września 2004 r. – wprowadzono zakaz testowania na zwierzętach gotowych produktów kosmetycznych;

od 11 marca 2009 r. – wprowadzono zakaz testowania składników kosmetycznych oraz wprowadzania do obrotu w UE produktów kosmetycznych i ich składników, które zostały przetestowane na zwierzętach; wyjątek stanowiły najbardziej złożone testy bezpieczeństwa (o ile nie miały metod alternatywnych);

od 11 marca 2013 r. – obowiązuje całkowity zakaz testowania i wprowadzania do obrotu produktów kosmetycznych i ich składników testowanych na zwierzętach, niezależnie od dostępności alternatywnych testów bez udziału zwierząt.

Bezpieczeństwo produktów kosmetycznych.

Przed wprowadzeniem na rynek każdy kosmetyk podlega rygorystycznej procedurze oceny bezpieczeństwa, określonej odpowiednimi przepisami (ustawa o kosmetykach). W Unii Europejskiej funkcjonuje dwupoziomowy system takiej oceny: pierwszy etap to ocena bezpieczeństwa składników, drugi – gotowego produktu. Ocenę przygotowuje się na podstawie charakterystyki toksykologicznej i struktury chemicznej składników kosmetyku, stopnia kontaktu tych substancji z ciałem człowieka, oraz analizy innych elementów, takich jak jakość mikrobiologiczna produktu gotowego, wyniki badań dermatologicznych, badania stabilności produktu itd. W praktyce dobór surowców do produkcji kosmetyków został ograniczony prawem: Rozporządzenie Ministra Zdrowia stanowiące załącznik do ustawy o kosmetykach zawiera listy dozwolonych i niedozwolonych substancji do stosowania w kosmetykach. W związku z zakazem testowania kosmetyków i ich składników na zwierzętach, ocena bezpieczeństwa składników nowatorskich może być wykonana tylko przy użyciu metod alternatywnych. Na chwilę obecną rzeczywistość jednak wygląda tak, że pomimo zaangażowanych prac i znacznych postępów w opracowywaniu i walidacji metod alternatywnych, nadal są obszary, w których pełne zastąpienie testów na zwierzętach metodami alternatywnymi nie jest możliwe. Aktualnie wciąż brakuje alternatyw dla badań na zwierzętach w odniesieniu do testów bezpieczeństwa dotyczących: toksyczności dawki powtórzonej, działania toksycznego na rozrodczość czy działania rakotwórczego. Ocena bezpieczeństwa pod tym kątem może być wykonana co najwyżej na podstawie pośrednich dowodów wskazujących na duże prawdopodobieństwo działania szkodliwego u ludzi. Tak długo, jak nie zostaną opracowane i prawnie zatwierdzone rozwiązania alternatywne dla tych obszarów, europejski przemysł kosmetyczny ma ograniczoną zdolność do wprowadzania na rynek nowych składników, oraz ubiegania się o nowe zastosowania istniejących składników kosmetyków.

Monitorowanie zakazu testowania i marketingu produktów testowanych na zwierzętach.

W praktyce kontrola przestrzegania zakazu testowania opiera się na weryfikacji informacji o produkcie kosmetycznym umieszczonych w pliku PIF. PIF jest to dokument zawierający m. in. raport bezpieczeństwa produktu oraz dane dotyczące wszelkich testów na zwierzętach, przeprowadzonych przez producenta, jego przedstawicieli lub dostawców, w trakcie opracowania i oceny bezpieczeństwa produktu kosmetycznego lub jego składników. Producent, importer lub dystrybutor (jeśli wprowadza produkt na rynek UE pod własną marką) produktu kosmetycznego musi przechowywać dokument PIF dla każdego kosmetyku wprowadzonego na rynek UE przez okres 10 lat od dnia wprowadzenia do obrotu ostatniej partii danego produktu kosmetycznego.

Przeprowadzone w 2018 roku przez właściwe organy nadzoru kontrole w państwach UE wykazały, że dokumenty PIF często zawierały niekompletne dane toksykologiczne dotyczące składników stosowanych w gotowym produkcie. Wynika to z faktu, że dostawcy składników nie dostarczają producentom produktów kosmetycznych odpowiednich informacji toksykologicznych lub załączają jedynie oświadczenie stwierdzające, że dany składnik nie był badany na zwierzętach. Czasami zdarza się, że producenci nie mogą uzyskać dostępu nawet do tych informacji, ponieważ dostawcy składników odmawiają ich udostępnienia. W sytuacji gdy produkty kosmetyczne są importowane z krajów spoza UE, producenci wydają importerowi jedynie oświadczenie, że ani importowane produkty kosmetyczne, ani ich składniki, nie były testowane na zwierzętach. Może powodować to pewne trudności w kontroli stosowania się do zakazu testowania i wprowadzania do obrotu. Niemniej wg. raportu dotyczącego roku 2018, stwierdzone w ramach kontroli nieliczne naruszenia były w rzeczywistości brakiem kompletnej dokumentacji potwierdzającej zgodność z zakazami, a nie niezgodnością z samym zakazem.

Promowanie informacji o unijnym zakazie testów kosmetyków na zwierzętach oraz dalsze prace nad opracowaniem i walidacją skutecznych metod alternatywnych są aktualnym wyzwaniem dla wszystkich środowisk, którym nie jest obojętny dobrostan zwierząt. Działania polegające na szeroko prowadzonych pracach badawczo-rozwojowych nad metodami alternatywnymi wobec badań na zwierzętach angażują zarówno sektory naukowe, jak i komercyjne w dążeniu do wspólnego celu, jakim jest całkowite odejście od konieczności przeprowadzania testów bezpieczeństwa z udziałem zwierząt we wszystkich obszarach toksykologii i biomedycyny.

Opracowane na podstawie:

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie opracowania, walidacji i prawnej akceptacji metod alternatywnych wobec testów na zwierzętach w dziedzinie kosmetyków (2018).

Monika Mikulska

Zobacz też: doświadczenia w Polsce – konieczne czy zbędne?